Bir alacağın tahsili için her zaman önce dava açmak gerekmez. Elinde mahkeme kararı (ilam) bulunmayan alacaklı, fatura, sözleşme, cari hesap ekstresi veya yazışmalara dayanarak doğrudan ilamsız icra takibi başlatabilir. Borçlu itiraz etmezse takip kesinleşir ve haciz aşamasına geçilir.
Takip nasıl açılır? (İİK 58)
Takip, yetkili icra dairesine verilen takip talebi ile başlar. Talepte alacaklı ve borçlunun kimlik ve adres bilgileri, alacağın tutarı, faizi ve dayanağı gösterilir. Uygulamada takipler UYAP üzerinden elektronik olarak açılır.
Yetkili icra dairesi kural olarak borçlunun yerleşim yerindeki icra dairesidir. Sözleşmenin ifa yeri veya geçerli bir yetki sözleşmesi varsa başka bir yer de yetkili olabilir.
Ödeme emri ve borçlunun süreleri (İİK 60, 62)
Takip talebi üzerine icra dairesi borçluya ödeme emri gönderir. Ödeme emrinin tebliğinden itibaren borçlunun:
- borcu ödemek için 7 günü,
- borca veya imzaya itiraz etmek için 7 günü
vardır. İtiraz, icra dairesine sözlü veya yazılı olarak yapılabilir ve gerekçe göstermek zorunlu değildir.
Borçlu itiraz ederse
İtirazla takip durur. Alacaklının önünde iki yol vardır:
- İtirazın kaldırılması (İİK 68): Alacak, imzası ikrar edilmiş veya noterce onaylanmış bir belgeye ya da resmî bir belgeye dayanıyorsa, icra mahkemesinden itirazın kaldırılması istenebilir. Süre, itirazın tebliğinden itibaren 6 aydır. Yargılama belgeye dayalı ve hızlıdır.
- İtirazın iptali davası (İİK 67): Belge bu niteliği taşımıyorsa genel mahkemede itirazın iptali davası açılır. Süre, itirazın tebliğinden itibaren 1 yıldır. Ticari alacaklarda bu davadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur (TTK 5/A).
Her iki yolda da itiraz haksız bulunursa, alacak likit ise borçlu aleyhine alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere icra inkâr tazminatına hükmedilebilir.
Ayrıntılar için: İtirazın iptali ve itirazın kaldırılması
Takip kesinleşince: mal beyanı ve haciz (İİK 74, 78)
Borçlu süresinde ödemez ve itiraz etmezse, ya da itiraz mahkemece kaldırılırsa takip kesinleşir.
- Borçlu, ödeme emrine göre mal beyanında bulunmakla yükümlüdür; beyanda bulunmaması veya gerçeğe aykırı beyan yaptırım doğurur.
- Alacaklı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 1 yıl içinde haciz isteyebilir. Bu süre kaçırılırsa takip düşer; yenilenmesi gerekir.
- Haciz; banka hesapları, maaş, araç, taşınmaz ve üçüncü kişilerdeki alacaklar üzerinde yapılabilir. Hangi malların öncelikle haczedileceği, takip sırasında yapılan malvarlığı araştırmasına göre planlanır.
Uygulamada dikkat edilenler
- Dayanak belgeler: Takipten önce fatura, irsaliye, sözleşme ve yazışmaların bir arada bulunması, itiraz hâlinde hangi yolun izleneceğini doğrudan belirler.
- Faiz: Ticari alacaklarda avans faizi, diğerlerinde yasal faiz talep edilebilir; sözleşmede kararlaştırılan oran varsa ona göre hesaplanır.
- Kambiyo senetleri: Çek ve bonoya dayanan alacaklarda kambiyo senetlerine özgü haciz yolu daha hızlıdır; itiraz süresi 5, ödeme süresi 10 gündür (İİK 168).
Her alacağın dayanağı farklıdır; takip yolu seçilmeden önce belgelerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.